De Tsjechische kunstenaar Alphonse Mucha gaf Art Nouveau zijn meest herkenbare gezicht: vrouwen met spiraalvormige haarlokken, ronde nimbussen, bloemen en letters die samen één ontwerp vormen. Zeven kunstwerken die Alphonse Mucha tussen 1896 en het begin van de twintigste eeuw maakte, kwamen voort uit verschillende opdrachten: een portret van Sarah Bernhardt, advertenties voor een parfumspray en voor vloeitjes, de lithografieën voor een volledig geïllustreerd boek, twee prints voor abonnees van een maandblad en een poster van de Franse overheid die reizigers uitnodigde voor een wereldtentoonstelling in St. Louis.

Alle zeven kwamen uit Parijse drukkerijen, maar elk bereikte een ander publiek. Een theaterposter hing op straat. Een boek stond in de bibliotheek van een verzamelaar. Een print voor abonnees werd met een maandblad meegeleverd. De opdrachtgevers verschilden, net als het papier en het aantal mensen dat de afbeeldingen ooit zag. Het handschrift van Mucha verbond ze.

Hoe Sarah Bernhardt een centrale rol kreeg in de loopbaan van Mucha

De theaterposters maakten reclame voor haar rollen. Het profielportret dat Mucha in 1896 van de actrice maakte toonde Bernhardt zelf. Ze is in profiel afgebeeld tegen een ronde nimbus, omringd door lelies en botanische patronen.

Hun samenwerking begon op kerstavond 1894. Mucha controleerde drukwerk in de Parijse drukkerij van Lemercier toen het Théâtre de la Renaissance belde: Bernhardt was niet tevreden over de poster voor ‘Gismonda’ en wilde een nieuw ontwerp. Mucha nam de opdracht aan. Zijn ontwerp beviel haar zo goed dat ze hem een contract voor zes jaar gaf, voor posters, decors en kostuums. De poster voor ‘Gismonda’ maakte hem in 1895 beroemd in Parijs. Het was zijn eerste succesvolle poster en die gaf zijn loopbaan een andere richting.

Wat het contract opleverde, is goed te zien aan de posters voor ‘La Dame aux Camélias’, de productie uit 1896 naar de roman van Alexandre Dumas uit 1848. De vertolking van Marguerite Gautier door Bernhardt was een van de grootste successen uit haar loopbaan. De Parijse Imprimerie F. Champenois drukte de poster van Mucha voor de voorstellingen in het Théâtre de la Renaissance op twee vellen. Toen Bernhardt met het stuk naar de Verenigde Staten ging, reisde de poster mee en diende hij opnieuw als reclame tijdens de tournee. De Library of Congress bezit een exemplaar. In 2012 was de poster te zien in het Milwaukee Art Museum, in een tentoonstelling over Toulouse-Lautrec en de posters van Parijs. In 1896 leverde de samenwerking ook de poster voor ‘Lorenzaccio’ op. Daarop speelt Bernhardt de mannelijke titelrol van Lorenzo de' Medici in de tragedie van Alfred de Musset, die zich afspeelt in het zestiende-eeuwse Florence. De rijzige figuur staat als een icoon in een nis.

Wat was Rodo en wat beloofde de parfumposter van Mucha?

De reclameposter die Mucha in 1896 voor een parfumspray maakte prees Rodo aan, een parfum van de Société des Usines Chimiques du Rhône in Lyon. Op de tekening houdt de vrouw een klein flesje vast, met de verstuiver omhoog en haar ogen gesloten. Crèmekleurige ruches plooien rond haar schouders en haar haar golft in dikke lussen omhoog tegen een groene achtergrond met patronen. Het ontwerp is een van de eerste voorbeelden van wat het handelsmerk van Mucha zou worden: het meisje met zwierig haar, de jurk waarvan elke plooi is getekend, de bijpassende letters en de zachte pastelkleuren.

Het product was net zo nieuw als de tekening. Rodo zat in een gepatenteerd knijpflesje, een vroege verstuiver die de geur rechtstreeks op een kledingstuk spoot. De tekst op de poster benadrukt dat het flesje de geur automatisch verspreidt. Dat was precies de bedoeling: niet alleen de geur, maar vooral de werking van het flesje was de vernieuwing waarvoor Mucha reclame moest maken. Het parfum groeide aan het begin van de twintigste eeuw uit tot een van de winstgevendste producten van het bedrijf. Blijkbaar was het vooral tijdens carnaval in Brazilië erg populair.

Het posterontwerp verscheen ook op de etiketten van de kleine glazen parfumflesjes. Een vrouw die Rodo kocht, zag de tekening van Mucha eerst op straat en daarna opnieuw op het flesje in haar hand.

Rodo maakte deel uit van een bredere reeks opdrachten voor cosmeticabedrijven. Onder de opdrachtgevers van Mucha waren Parfumerie Bleuze-Hadancourt en Savonnerie de Bagnolet in Frankrijk, en Carmichael, de maker van Luxuria-badtabletten in Engeland. Zijn elegante vrouwenfiguren spraken een vrouwelijk publiek aan. Dat ontging bedrijven die zich op dat publiek richtten niet. Naast het theater vond Mucha in die bedrijven vaste opdrachtgevers.

In 1896 maakte Mucha een voorstudie in zwart krijt, aangevuld met pen en inkt. Een eerdere studie, uitsluitend in potlood, werd in 1978 geregistreerd bij de Grosvenor Gallery in Londen. De Mucha Trust in Praag bewaart een verder uitgewerkte studie in aquarel en gouache, zonder tekst.

Wat de poster ‘Job’ van Mucha aanprees en hoe hij buiten Parijs bekend werd

De Joseph Bardou Company bezat het merk Job, dat op de poster van Mucha uit 1896 voor de vloeitjes van het bedrijf stond. Aanvankelijk had het ontwerp een puur commercieel doel: de vloeitjes van één bedrijf verkopen. Het groeide uit tot een van de herkenbaarste afbeeldingen die Mucha ooit tekende.

F. Champenois drukte de poster in Parijs als kleurenlithografie. In de jaren na 1896 verzorgde deze drukkerij het merendeel van de Parijse posters van Mucha.

Met deze poster kreeg de typische vrouw van Mucha gestalte: een opvallend profiel met weelderig haar dat in ritmische golven door het ontwerp slingert. Een rijk versierd nimbusachtig motief omlijst haar hoofd. Fijne patronen vullen de achtergrond en de krachtige letters van Job worden een decoratief onderdeel van het kunstwerk. De Byzantijnse rand, geïnspireerd op mozaïeken, geeft het reclamevel de waardigheid van een veel oudere kunsttraditie, net als bij ‘Gismonda’.

De poster bleef niet in Parijs. Talrijke latere edities verschenen in verschillende formaten voor internationale markten. Zo droeg een ontwerp voor één Frans bedrijf bij aan de wereldwijde reputatie van Mucha. De herdrukken hielden de afbeelding lang na de eerste verspreiding in omloop. Ze verklaren voor een groot deel waarom ‘Job’ nu nog geldt als een van zijn bekendste advertenties.

‘Ilsée, Princesse de Tripoli’ en het boek dat in drie maanden ontstond

De illustratie ‘Ilsee, Princesse de Tripoli’ was niet bedoeld voor de muur, maar voor een boek. De prinses buigt voorover onder een parasol met patronen, met een blauwgroene sluier over haar lichte jurk. Gevleugelde figuren zweven langs de bovenrand en een donker kader van krullende ranken omringt de afbeelding. De Parijse uitgever Henri Piazza gaf de schrijver Robert de Flers opdracht de tekst te schrijven: een bewerking in romanvorm van het toneelstuk ‘La Princesse lointaine’ van Edmond Rostand, dat in 1895 voor Sarah Bernhardt was geschreven. Het succes van het stuk leidde tot deze uitgave uit 1897. Piazza vroeg Mucha om het hele boek te illustreren.

Rostand baseerde zijn toneelstuk op een oude legende. De troubadour Jaufre Rudel hoorde van de schoonheid van Hodierna, gravin van Tripoli, bezong zijn liefde op afstand en sloot zich aan bij de Tweede Kruistocht.

De deadline was bijzonder krap. Toen De Flers het manuscript af had, restten Mucha drie maanden om de lithografieën voor te bereiden voordat het boek naar de drukker ging. Volgens de Mucha Foundation bevat het boek 134 kleurenlithografieën. Mucha werkte aan vier stenen tegelijk en tekende sommige afbeeldingen rechtstreeks op de steen. De sierranden tekende hij op overtrekpapier, waarna tekenaars ze verder uitwerkten in de kleuren die hij aangaf. Later herinnerde hij zich dat hij een schets voor een ornament nauwelijks had afgerond of een tekenaar nam hem al uit zijn handen om ermee aan de slag te gaan.

Hij was verantwoordelijk voor het hele boek: de omslag, tien versierde beginletters, de kop- en sluitvignetten en de illustraties. De Imprimerie Champenois drukte de lithografieën op handpersen.

Voor de titelpagina nam Mucha het hoofd uit zijn poster van Sarah Bernhardt over. Hij stileerde het met een diadeem van lelies tot een embleem. Het publieke imago van de actrice, dat al zo belangrijk was voor zijn theaterwerk, werd zo ook deel van de identiteit van het boek. Het embleem inspireerde vervolgens andere ontwerpers. Naar verluidt gebruikte hij ook voor enkele illustraties de beeltenis van Bernhardt.

De eerste Parijse editie verscheen in een beperkte oplage van 252 genummerde exemplaren en was op 21 mei 1897 gereed. Het colofon vermeldt dat de drukplaten na het drukken zijn vernietigd. Critici ontvingen het boek enthousiast. In 1901 volgden in Praag Tsjechische en Duitse edities, uitgegeven door B. Koci.

‘Salomé’ en de maandelijkse prints voor verzamelaars

Deze print uit 1897 van de danseres met een tamboerijn is geen poster. Hij verscheen in juni 1897 in nummer 2 van ‘L'Estampe Moderne’, een Parijse maanduitgave. Het eerste publiek bestond niet uit voorbijgangers, maar uit abonnees die eigentijdse prints verzamelden. De print toont een zacht perzikkleurig gewaad, lichtgroene draperieën en een tamboerijn met een hangende kwast. Hij was bedoeld om te bewaren, in de hand te bekijken en in te lijsten, niet om op een straatmuur te plakken.

De uitgevers C. H. Masson en Henri Piazza verzorgden de reeks; de Imprimerie Champenois drukte de vellen. De bijdrage van Mucha bereikte lezers via een doorlopende uitgave: elk maandnummer bevatte vier prints en uiteindelijk telde de reeks honderd prenten van tal van kunstenaars. Wie het tijdschrift kocht, bouwde maand na maand een kleine collectie op.

Een klein detail in de afdruk laat zien hoe de kunstenaar zijn auteurschap zichtbaar maakte. Mucha signeerde ‘Salomé’ linksonder op de lithografische steen. Daardoor maakte de handtekening deel uit van de gedrukte afbeelding zelf, in plaats van dat hij die achteraf met de hand toevoegde.

Bewaard gebleven afdrukken maken deel uit van belangrijke collecties. Het Museum of Modern Art bezit een exemplaar van ‘Salomé’, een schenking van de heer en mevrouw E. Powis Jones, en het Victoria and Albert Museum bewaart er ook een.

Hoe ‘Salammbô’ van Flaubert een print voor abonnees werd

Mucha ontleende het onderwerp van ‘Salammbô: de bezwering’ aan de roman ‘Salammbô’ van Gustave Flaubert, die zich afspeelt in het oude Carthago. De print toont een rijzige vrouw in een licht gewaad, met wijd gespreide armen en linten met patronen om haar heen. Aan haar voeten liggen bloemen, vaatwerk en gedrapeerde stof. Tussen de gebogen randen zit een klein groen vogeltje. De kleurenlithografie was bestemd voor ‘L'Estampe Moderne’, de Parijse maanduitgave die van 1897 tot 1899 verscheen. Hij kwam uit in jaargang 1, nummer 6, in oktober 1897. De Imprimerie Champenois drukte hem in vijf kleuren en Masson & Piazza verzorgde de verspreiding.

De print had een bijzondere rol in het tijdschrift. Hij was een premieprent voor lezers die een jaarabonnement afsloten. Daarnaast verscheen hij als gratis bijlage bij een nummer. De afbeelding diende als beloning: abonnees werden voor hun trouw beloond met prenten, en deze print was een van de geschenken.

De band met de roman van Flaubert was ook tastbaar, niet alleen inhoudelijk. Bij een gedocumenteerde afdruk is het beschermende zijdepapier bewaard gebleven. Daarop staat de passage waarin Salammbô het balkon van haar paleis betreedt. Zo kreeg de lezer de print en de woorden uit de roman samen te zien.

De uitgave verscheen in verschillende uitvoeringen, van gewoon tot luxe. Een gedocumenteerde luxeafdruk behoort tot een oplage van vijftig exemplaren op Japans papier, met brede marges en accenten in goud. Deze uitvoering werd aangeboden als eerste gratis premie voor jaarabonnees. Volgens de gegevens van een handelaar telde de gewone uitgave 2.000 exemplaren, die 3,50 frank kostten, tegenover de vijftig luxeprenten op Japans papier.

Ook de verzamelgeschiedenis van de print is gedocumenteerd. Het Davison Art Center aan Wesleyan University bezit een afdruk die het in 1959 met aankoopfondsen kocht. Dat is een later hoofdstuk in een verhaal dat tweeënzestig jaar eerder begon met een gratis geschenk in een tijdschrift.

Waarom Mucha bij Franse reizigers reclame maakte voor een Amerikaanse wereldtentoonstelling

Het ministerie van Handel van de Franse Republiek bracht de uitnodiging van Mucha voor de wereldtentoonstelling in St. Louis uit als officiële reclame voor de Louisiana Purchase Exposition van 1904. De poster moest Fransen aansporen om voor de tentoonstelling van Parijs naar St. Louis te reizen. Hij verscheen voor de tentoonstelling om geen product maar een reis te verkopen.

De aanleiding was de honderdste verjaardag van de Louisiana Purchase, de verkoop van Frans grondgebied aan de Verenigde Staten. In het midden geven een inheems Amerikaans opperhoofd en een geïdealiseerde vrouw elkaar de hand. De figuren zijn bedoeld als symbolen van eenheid en vooruitgang, niet als portretten. Een ronde nimbus en sierranden zijn typerend voor de Art Nouveau. Het Milwaukee Art Museum ziet in de jonge vrouw de Verenigde Staten, onder de hoede van een inheemse Amerikaanse geest.

Onder de afbeelding geeft de poster de reiziger heel praktische informatie: de reis van Parijs naar St. Louis duurt zes dagen per stoomschip en één dag per trein. De tekst kondigt aan dat de tentoonstelling loopt van 30 april tot 30 november 1904. F. Champenois drukte de poster in Parijs: een overheidsposter uit een commerciële drukkerij.

Het project voor St. Louis markeerde ook het begin van de Amerikaanse jaren van Mucha. Tussen 1904 en 1909 reisde hij vijf keer naar de Verenigde Staten om financiering te zoeken voor zijn ‘Slavisch epos’. De Amerikaanse miljonair Charles R. Crane werd zijn geldschieter. De poster die Franse reizigers uitnodigde om de Atlantische Oceaan over te steken, verscheen vlak voordat Mucha zelf naar Amerika reisde.

Gerenommeerde openbare collecties bewaren nu exemplaren van de poster. Het Saint Louis Art Museum heeft er een dat het aankocht met een schenking ter nagedachtenis aan David R. Francis, de voorzitter van de tentoonstelling. De schenking kwam van zijn kleindochter Alice P. Francis. Ook het Milwaukee Art Museum en de Library of Congress in Washington bezitten exemplaren.

Eén kunstenaar werkte voor een theater, parfumfabrikanten, fabrikanten van vloeitjes, een uitgever en een ministerie. Toch blijft in alle afbeeldingen zijn handschrift herkenbaar. Bekijk onze collectie met kunst van Alphonse Mucha en kies het kunstwerk dat u aan de muur wilt hangen.

Wist u dat?

• In Parijs was Art Nouveau zo sterk verbonden met Mucha dat men de stijl eenvoudigweg le style Mucha noemde.
• Mucha noemde Sarah Bernhardt ‘La divine Sarah’.
• Mucha had weinig tot geen ervaring met reclame toen hij de poster voor ‘Gismonda’ tekende. Toch zette dat ontwerp de toon voor de daaropvolgende decennia.
• Mucha werd in 1860 geboren in Ivančice en stierf in 1939 in Praag.
• In 1898 maakte hij een tweede poster voor Job, met een donkerharige vrouw in een oranje strapless jurk binnen een cirkel.
• JOB was een van de populairste vloeitjesmerken in Frankrijk toen Mucha de poster tekende.
• In de Parijse editie van ‘Ilsée’ staan veel afbeeldingen aan beide zijden van het vel, met decoratie rondom de tekst.

Veelgestelde vragen over de kunst van Mucha

Zijn deze kunstwerken van Mucha prints of schilderijen? De ontwerpen in dit artikel zijn kleurenlithografieën, allemaal gedrukt van lithografische stenen. ‘L'Estampe Moderne’ vroeg iedere kunstenaar om speciaal voor het blad een print te maken. ‘Les Maîtres de l'Affiche’ reproduceerde daarentegen bestaande posters. Kunstwerken zoals ‘Salomé’ waren van meet af aan als prints bedoeld.

Welk kunstwerk van Mucha is het bekendst? Met de poster voor ‘Gismonda’ voor Sarah Bernhardt vestigde Mucha zijn naam. De Mucha Foundation plaatst het begin van zijn roem in Parijs in 1895. Onder zijn advertenties is ‘Job’ volgens de Foundation wellicht zijn bekendste poster.

Hoeveel lithografieën maakte Mucha voor ‘L'Estampe Moderne’? Het Museum of Modern Art beschrijft ‘Salomé’ in zijn collectiegegevens als een van de vier lithografieën die Mucha voor de reeks maakte. De volledige uitgave bracht honderd prenten van tal van kunstenaars samen, met vier prints per maandnummer.

Waarvoor maakte de St. Louis-poster van Mucha reclame? Hij prees de Louisiana Purchase Exposition van 1904 aan, een wereldtentoonstelling in Forest Park in St. Louis. Deze trok ongeveer 19,7 miljoen bezoekers en telde 62 deelnemende landen. De tentoonstelling opende op 30 april 1904 en liep tot 1 december 1904, één dag langer dan de periode die op de poster stond.

Wie publiceerden nog meer prints in ‘L'Estampe Moderne’? Het blad publiceerde naast werk van Mucha ook werk van andere bekende illustratoren en grafici uit die tijd, onder wie Rhead, Meunier, Ibels, Steinlen, Willette en Grasset. Samen maakten ze van ieder maandnummer een klein overzicht van de eigentijdse Franse prentkunst.

Waar kunt u de originele kunstwerken van Mucha zien? Belangrijke afdrukken maken deel uit van openbare collecties: het Museum of Modern Art en het Victoria and Albert Museum bezitten ‘Salomé’, het Davison Art Center aan Wesleyan University bewaart de print van ‘Salammbô’, en het Saint Louis Art Museum, het Milwaukee Art Museum en de Library of Congress hebben de tentoonstellingsposter. Volgens de Mucha Foundation liggen de jaren van zijn doorbraak in Parijs tussen 1895 en 1903. In die periode ontstonden vrijwel al deze kunstwerken.

---

Over de auteur

We zijn het team achter Moryarty Vintage Posters, een Europees bedrijf dat in 2015 is opgericht, met winkels in Barcelona en Lissabon. Onze posters vinden we in bibliotheken, musea, online collecties, privécollecties en op markten. We restaureren elke poster met de hand, zodat de kleuren dicht bij die van het origineel blijven, en drukken alle posters in ons atelier in Barcelona op mat papier van museumkwaliteit. Het Parijs van Mucha is een wereld waar we vaak naar terugkeren, en deze zeven verhalen vertellen we er het liefst over.

Bronnen

• Victoria and Albert Museum, ‘Lorenzaccio’
• National Trust Collections, poster van Sarah Bernhardt in ‘Lorenzaccio’
• Artnet News, Hoe Mucha actrice Sarah Bernhardt tot een ster van Art Nouveau maakte
• Wikipedia, ‘De seizoenen’ (Mucha)
• Mucha Foundation, tijdlijn van Alphonse Mucha
• Mucha Foundation, ‘Lance Parfum Rodo’
• Stephen Ongpin Fine Art, Alphonse Mucha, ‘Lance Parfum Rodo’: studie voor een reclameposter
• Stephen Ongpin Fine Art, notities bij de studie voor ‘Lance Parfum Rodo’
• Victoria and Albert Museum, ‘La Dame Aux Camélias’
• Library of Congress, ‘La dame aux camelias’
• Mucha Foundation, poster voor ‘Lorenzaccio’
• Mucha Foundation, poster voor vloeitjes van Job
• Mucha Foundation, ‘Ilsée, Princesse de Tripoli’
• Google Arts & Culture, ‘Ilsée, Princesse de Tripoli’
• Mucha Foundation, ‘Ilsée, Princesse de Tripoli’ in de rubriek boeken & illustraties
• Smithsonian Libraries, ‘Ilsée, princesse de Tripoli’
• Artsy, Alphonse Mucha en ‘Ilsee, prinses van Tripoli’
• Invaluable, ‘Ilsee, prinses van Tripoli’ van Mucha & Flers
• Plazzart, originele lithografie ‘Salome’ van Alphonse Mucha
• Edition Originale, Mucha, ‘Salomé’
• Museum of Modern Art, Alphonse Mucha, ‘Salomé’
• British Museum Shop, ‘Salomé’ van Alphonse Mucha
• Victoria and Albert Museum, ‘Salome’
• Davison Art Center, Wesleyan University, ‘De bezwering (Salammbo)’
• Edition Originale, Mucha, ‘L'incantation (Salammbô)’
• Yaneff, ‘De bezwering/Salammbo’
• Cutter & Cutter, ‘Wereldtentoonstelling in St. Louis’
• Milwaukee Art Museum, ‘Exposition universelle et international de St. Louis’
• Saint Louis Art Museum, De invloed van de wereldtentoonstelling van 1904 blijft zichtbaar in de museumcollectie
• Selkirk Auctions, poster van Alphonse Mucha voor de wereldtentoonstelling van 1904 in St. Louis
• Library of Congress, ‘Exposition Universelle & Internationale de St. Louis’
• Wikipedia, Louisiana Purchase Exposition