Het werk van Paul Klee is voor velen herkenbaar, ook als ze nooit voor een van zijn kunstwerken hebben gestaan: een Tunesische stad als kleurenmozaïek, de nacht vol vogels in Perzische nachtegalen, het maskerachtige gezicht van Senecio. Dit artikel vertelt de verhalen achter zeven kunstwerken van Paul Klee. Onderweg komen een vechtscène uit een opera, een raster dat naar een lentemaand verwijst en twee late werken voorbij, waarvan het tweede uit zijn laatste levensjaar stamt. Elk werk is verbonden met een bepaalde plek, een titel of een moment uit zijn leven.

We volgen de werken in chronologische volgorde. Het verhaal begint in april 1914, wanneer een reis door Tunesië Klees kleurgebruik verandert. Daarna volgen de jaren waarin hij lesgeeft aan het Bauhaus in Weimar en Dessau. Het eindigt in Zwitserland, waar hij in 1933 naartoe terugkeert en tot aan zijn dood blijft werken. Tussen die momenten verandert zijn werkwijze voortdurend. Aan de ene kant staan de dichte kleurvlakken die hij in 1919 schilderde en de blokken uit 1917 die aan ramen doen denken. Aan de andere kant staan de zwevende vormen uit 1930 en de lichte, embleemachtige figuren uit 1938. U vindt alle zeven als print in onze Paul Klee-collectie. We restaureren ze met de hand en drukken ze zelf in Barcelona.

Hoe beïnvloedde de reis naar Tunesië de aquarel Hammamet?

In april 1914 reist Klee met de schilders August Macke en Louis Moilliet naar Tunesië. Ze bezoeken Tunis, St Germain, Hammamet en Kairouan. Volgens de collectiegegevens van het Metropolitan Museum of Art is Klee op 14 april in Hammamet. Alleen dankzij dat bezoek duikt de stad in zijn werk op. In deze Tunesische aquarel ziet u de stad terug als een patroon van zonovergoten kleurvlakken.

Hammamet is een stad aan de Tunesische kust. De titel verbindt het werk met die reis, maar zegt niet dat we een specifieke straat zien. Klee schildert de indruk die de plek op hem maakt, het licht en de kleuren, geen nauwkeurige weergave van de stad. Hij bouwt de aquarel op uit een mozaïek van geometrische vlakken. Fijne donkere lijnen houden een los raster bijeen, terwijl rood, blauw en geel oplichten tussen zachtere tinten, als in een stad aan de Middellandse Zee in fel zonlicht.

Er zijn twee aquarellen van Hammamet uit 1914 gedocumenteerd. Het Met bezit Hammamet met zijn moskee, dat Klee volgens de collectiegegevens buiten de stadsmuren schilderde. Bovenin zijn de moskee met twee torens en de tuinen te zien; onderin lossen de vormen op in doorschijnende kleurvlakken. Het Met wijst daarbij op Robert Delaunay en diens voorbeeld om pure kleur tot onderwerp van een schilderij te maken. Het Kunstmuseum Basel bezit een andere aquarel uit 1914, Motiv aus Hammamet, gemaakt met waterverf en potlood op papier en karton.

Klee schreef zelf over de verandering in zijn kleurgebruik. Bij de poorten van Kairouan noteerde hij in zijn dagboek dat de kleur hem in haar greep had. Deze vroege aquarellen van Hammamet ontstonden vóór het Bauhaus, vóór de jaren als docent die hem beroemd maakten. Volgens het Metropolitan Museum of Art duurde zijn opleiding als kunstenaar in zekere zin tot aan deze reis. De kleur is er al. De theorie heeft nog geen naam.

Wat voegt de titel Perzische nachtegalen toe aan de vogels en ornamenten?

In 1917, midden in de Eerste Wereldoorlog, maakte Klee Perzische nachtegalen. Hij diende in die jaren in het Duitse leger en bleef werken. Het blad behoort nu tot de collectie van de National Gallery of Art in Washington. Volgens het museum gebruikte hij gouache, waterverf, pen en zwarte inkt over grafiet op vergépapier, bevestigd op karton. Het is klein, ongeveer zo groot als een bladzijde uit een notitieboek. Fijne zwarte lijnen vormen gestileerde vogels, sterren en ornamenten; accenten in blauw, roze, rood en geel liggen op een perkamentachtige achtergrond.

De titel verbindt een verwijzing naar Perzië met een vogel die om zijn zang bekendstaat. Die noemt geen specifiek gedicht of opdracht. Toch is de lezing van het museum interessant. Volgens de National Gallery of Art verwijst het werk hoogstwaarschijnlijk naar de veertiende-eeuwse Perzische dichter Hafiz, bij wie de nachtegaal en de roos terugkerende motieven zijn. Klee leerde Hafiz vermoedelijk kennen via Goethes West-östlicher Divan, dat Hafiz onder de aandacht van Duitse lezers bracht. Dat is een interpretatie van het museum, geen gedocumenteerde uitspraak van Klee zelf. Wel verklaart ze de combinatie van Perzische ornamenten en een zingende vogel beter dan enige andere lezing.

In de traditie rond Hafiz staan de vogel en de roos samen voor verlangen en toewijding. Met die kennis ziet u de ornamenten anders: wat eerst versiering lijkt, wordt een liefdeslied in patronen in plaats van woorden.

Muziek liep als een rode draad door zijn leven. Klee was een begaafd violist en overwoog kort van muziek zijn beroep te maken, voordat hij voor de schilderkunst koos. Een zingende vogel brengt een beeld bijna zo dicht bij geluid als mogelijk is. De vogels en sterren op deze print laten bijzonder duidelijk zien waar zijn twee kunsten samenkomen. Ook zonder de Perzische achtergrond voelt u dat aan. De fijne zwarte lijn geeft het oppervlak een ritme dat uw oog volgt.

De latere geschiedenis van het blad is eenvoudiger te volgen dan zijn literaire oorsprong. Het maakte deel uit van de collecties van Heinz Berggruen in Parijs en Walter Feilchenfeldt in Zürich, voordat Catherine Gamble Curran uit New York het in 1973 kocht. In 1990 schonk zij een aandeel in het werk aan de National Gallery of Art en zegde ze toe het resterende aandeel later te schenken.

Wat vertelt Baldgreis over het gezicht in Senecio?

In 1922, tijdens zijn eerste jaren als docent aan het Bauhaus in Weimar, schilderde Klee Senecio. Nergens in de documentatie staat een opdrachtgever of geportretteerde genoemd. Dat is opvallend voor een werk dat zo sterk op een portret lijkt. Het gezicht is niet naar waarneming geschilderd, maar opgebouwd uit rechthoeken in oranje, roze, geel en wit, rond twee asymmetrisch geplaatste ogen met een vaste blik. U kunt dat maskerachtige gezicht als geometrische print in warme tinten aan uw muur hangen.

De alternatieve Duitse titel Baldgreis wordt door kunsthistorici gelezen als een letterlijke vertaling of als een grappige toespeling op iemand die binnenkort oud wordt. Het Duitse bald betekent ‘binnenkort’ en heeft niets met haar te maken. Sommige auteurs vertalen de titel als Hoofd van een man die seniel wordt. Beide namen verwijzen naar ouderdom, waardoor u het gezicht als dat van een oude man bekijkt.

De Latijns klinkende naam heeft ook een botanische kant. Kunsthistorici die de Duitse Wikipedia aanhaalt verbinden Senecio met de plant Senecio vulgaris, klein kruiskruid. Ze vergelijken de ronde zaadhoofdjes met het cirkelvormige gezicht en zijn kleurvlakken. Een driehoek en een gebogen lijn boven één oog doen denken aan een opgetrokken wenkbrauw.

Schrijvers herkennen in het schilderij ook invloeden van Afrikaanse maskers en poppentheater, naast het vierkant, de driehoek en de cirkel die Wassily Kandinsky aan het Bauhaus onder de aandacht bracht. Het origineel behoort nu tot het Kunstmuseum Basel. Het is een bescheiden werk in olieverf op een krijtgrond op gaas, bevestigd op karton. Klee maakte het in Weimar. Het museum kocht het in 1931, negen jaar nadat hij het had geschilderd, toen hij nog volop aan het werk was.

Waarom is de vechtscène uit De zeevaarder een operascène?

Klee maakte dit werk in 1923, opnieuw tijdens zijn jaren aan het Bauhaus in Weimar. De volledige titel, Kampfscene aus der komisch-phantastischen Oper ‘der Seefahrer’, vertelt al veel: het gaat om een gevecht of veldslag in een komisch-fantastische opera met de naam De zeevaarder. Het origineel bevindt zich in het Kunstmuseum Basel en staat geregistreerd onder het nummer 123 dat Klee er in 1923 zelf aan gaf.

De titel geeft het werk zijn theatrale uitgangspunt nog voordat u goed hebt gekeken. Op het blad staan vereenvoudigde vormen met een ritme dat aan golven en het leven op zee doet denken, alsof de scène in muzieknoten is geschreven in plaats van geschilderd. Diep oceaanblauw staat naast warme roze en rode tinten; donkere lijnen houden alles bijeen. U ziet dat theatrale terug in deze operascène.

Muziek was voor Klee geen bijzaak. Zijn ouders waren muzikaal, hij speelde goed viool en overwoog korte tijd er zijn beroep van te maken. De verwijzing naar opera in de titel is dan ook geen geleende versiering: Klee kende die wereld van binnenuit. Het theatrale idee is van hemzelf.

Wat de titel niet noemt, is een echte uitvoering. In de documentatie staat niet dat er een opera met deze titel is opgevoerd, dat Klee de muziek componeerde of dat iemand hem opdracht gaf voor een decorontwerp. Vast staat dat dit werk uit 1923 de kijker uitnodigt zich een voorstelling in te beelden. De print laat die ruimte open: u hoeft de opera niet te kennen om het gevecht te volgen.

Hoe roept het abstracte raster in Meischilderij de lente op?

Meischilderij dateert uit 1925. In dat jaar verhuisde het Bauhaus van Weimar naar Dessau, waar Klee lesgaf. Het schilderij toont een landschap dat uiteenvalt in kleine vierkanten, die zich voorbij de randen van het blad lijken voort te zetten. Het Metropolitan Museum of Art, dat het origineel bezit, rekent het werk tot de reeks die het de Magische vierkanten noemt.

Die reeks kwam rechtstreeks voort uit de reis naar Tunesië in 1914. De collectiegegevens van het Met leggen het verband duidelijk: wat Klee voor het eerst zag in het Noord-Afrikaanse licht, werd tien jaar later een systeem van kleurvlakken. Elk vlak heeft zijn eigen tint en draagt tegelijk bij aan het geheel. Volgens het museum doen de vierkanten denken aan ongelijk gevormde stenen in een mozaïek. Daar komt de merkwaardige lente van de titel in beeld.

Mei staat hier voor een seizoen, niet voor de dag waarop het werk ontstond. De titel vertelt niet wanneer Klee het schilderde, maar vraagt u de groentinten en subtiele veranderingen als een seizoen te zien. In het losse raster mengen groen, rood, blauw en gedempt grijs zich met elkaar. Fijne zwarte lijnen omlijsten elk vlak, terwijl zachte overgangen het geheel in beweging houden. Een wandeling in mei is ook zo: verschillende tinten groen tegelijk, met plekken licht die verschuiven wanneer er wolken overtrekken.

Kijk lang genoeg naar dit raster uit de Bauhaus-jaren en u merkt de lente eerder in het ritme op dan in één bepaalde kleur. Het Metropolitan Museum of Art ziet het schilderij als een teken van Klees blijvende belangstelling voor kleurtheorie, die ook zijn lessen aan het Bauhaus voedde.

Waar ligt het park uit Park bij Lu?

In 1938 woonde Klee alweer vijf jaar in Zwitserland. In 1933 lieten de nationaalsocialisten hem ontslaan als docent aan de academie van Düsseldorf. Aan het eind van dat jaar verliet hij Duitsland met zijn vrouw en keerde hij terug naar Bern, de stad waar hij was opgegroeid. Park bei Lu., zoals het schilderij in het Duits heet, ontstond in de jaren daarna. Het behoort nu tot de collectie van het Zentrum Paul Klee in Bern. Klee gebruikte olieverf en kleurpasta op papier, bevestigd op jute; de oorspronkelijke lijstlatten zijn nog aanwezig.

De korte titel lijkt op een afkorting. Een pagina over het werk tussen de culturele bezienswaardigheden van Bern leest hem als een park bij Luzern. Volgens die pagina ontstond het schilderij uit een indruk van de natuur die Klee daar in een park kreeg. Lu is dus de afgekorte stadsnaam. Het schilderij is groot genoeg om de kale takken als stevige zwarte strepen te laten uitkomen, met heldere kleuren die ertussen oplichten.

De Zwitserse toeristische pagina over het werk maakt een interessante opmerking: de takken zijn kaal, zoals in de winter, maar dit is geen winterschilderij. Lente en winter, dood en bloei bestaan naast elkaar in één beeld. Musea en galeries dateren Park bei Lu. op 1938. Hang dit late geometrische landschap aan de muur en bepaal zelf welk seizoen de overhand krijgt.

Wat vertelt het laatste levensjaar van Klee over The Hour Before One Night?

Klee dateerde dit werk op 1940, het jaar waarin hij op 29 juni in Muralto, bij Locarno, overleed. Daarmee weten we dat het in de laatste zes maanden van zijn leven ontstond, maar niet op welke dag of op welke nacht de titel doelt. De titel die Stunde vor einer Nacht noemt alleen een uur en een nacht: geen gebeurtenis, persoon of plaats. De oeuvrecatalogus geeft als Engelse titel The Hour Before a Night, terwijl het Metropolitan Museum of Art, dat het blad bezit, het The Hour Before One Night noemt.

Het werk bestaat uit stevige zwarte lijnen die op een gedempte grijze ondergrond een netwerk van hoekige vormen maken, met vlakke accenten in rood en blauw. De spanning tussen orde en spontaniteit kenmerkt Klees late werk: de lijnen sturen uw blik, terwijl de vormen open blijven en geen naam krijgen. U ziet die spanning in dit sobere late werk.

De latere geschiedenis is makkelijker te volgen dan de betekenis. In 1952 werd het verkocht aan baron Floris Carselius van Pallandt uit Den Haag. Via een erfenis kwam het in een privécollectie terecht, waarna het op 1 december 1981 bij Christie's in Londen aan Heinz Berggruen werd verkocht. Berggruen schonk het in 1984 aan het Met, waar het deel uitmaakt van The Berggruen Klee Collection. Volgens de collectiegegevens van het museum is het blad momenteel niet te zien. Op de drager staan nog tekens die Klee zelf aanbracht: zijn handtekening linksboven en het nummer ‘1940 L 17’ linksonder.

Klees laatste jaren waren zwaar. Na Hitlers opkomst verloor hij zijn baan in Düsseldorf en doorzocht de Gestapo zijn huis en atelier. In 1933 keerde hij terug naar Zwitserland, waar hij ondanks isolement en financiële onzekerheid tot het einde kunst bleef maken. De datering van dit blad getuigt van die volharding, maar niet van een voorgevoel: Klee legde nooit uit welke nacht hij bedoelde. Dat raadsel is een deel van de aantrekkingskracht van het werk.

Wist u dat?

• Klee begon in 1898, toen hij negentien was, een dagboek bij te houden en gaf elke aantekening een datum en een nummer.
• Volgens het Metropolitan Museum of Art duurde zijn opleiding als kunstenaar, die in 1898 in München begon, in zekere zin tot aan zijn reis naar Tunesië in 1914.
• In 2014 bracht het Zentrum Paul Klee voor het eerst in bijna dertig jaar meer dan 140 werken samen die tijdens de reis naar Tunesië ontstonden of erdoor werden geïnspireerd.
• Meischilderij maakt deel uit van The Berggruen Klee Collection in het Metropolitan Museum of Art, een schenking uit 1984.
• Klee werd op 18 december 1879 geboren in Münchenbuchsee, bij Bern.
• Klee overleed op 29 juni 1940, vlak voordat Zwitserland hem het staatsburgerschap zou verlenen. Hij ligt begraven in Bern.

Veelgestelde vragen over Paul Klee

Wat was de kunststijl van Paul Klee? Klee is moeilijk bij één stroming onder te brengen. Zijn beeldtaal bleef persoonlijk, terwijl zijn lessen aan het Bauhaus zijn latere werk mede vormden. Hij bouwde beelden op uit tekens, rasters en kleine kleurvlakken, vaak met fijne zwarte lijnen als houvast. De reeks Magische vierkanten is daarvan het duidelijkste voorbeeld.

Welke musea bezitten schilderijen van Paul Klee? Deze zeven werken bevinden zich in vier collecties: het Metropolitan Museum of Art in New York, de National Gallery of Art in Washington, het Kunstmuseum Basel en het Zentrum Paul Klee in Bern. Volgens de collectiegegevens van het Met is The Hour Before One Night momenteel niet te zien, dus controleer dat voordat u op bezoek gaat.

Wat is Senecio van Paul Klee? Het is een portret uit 1922, opgebouwd uit vlakke geometrische velden in oranje, roze, geel en wit. De alternatieve Duitse titel Baldgreis verwijst naar het ouder worden. Het Kunstmuseum Basel kocht het origineel in 1931, negen jaar nadat Klee het had geschilderd.

Waarom veranderde Tunesië het kleurgebruik van Klee? In april 1914 zag Klee met August Macke en Louis Moilliet het Noord-Afrikaanse licht en de architectuur. Bij de poorten van Kairouan schreef hij in zijn dagboek dat de kleur hem in haar greep had. Het Metropolitan Museum of Art ziet een lijn van die reis naar de doorschijnende kleurvlakken in zijn aquarellen van Hammamet en vervolgens naar de rasters van de Magische vierkanten uit de jaren twintig.

Maakte Paul Klee ook muziek? Hij werd in 1879 geboren in een muzikaal gezin en overwoog als begaafd violist korte tijd van muziek zijn beroep te maken. Muziek duikt ook op in zijn titels: het werk rond De zeevaarder uit 1923 noemt een komisch-fantastische opera, en de zingende vogel in Perzische nachtegalen brengt een muzikaal onderwerp in de schilderkunst.

Welke van deze werken kan ik thuis ophangen? Alle zeven behoren tot de Paul Klee-collectie op onze site. We drukken ze in Barcelona op fine art-papier van museumkwaliteit en verzenden ze door heel Europa. De posters in dit artikel zijn een goed vertrekpunt, of u nu kiest voor de warme geometrie van Senecio of de donkere lijnen van het late The Hour Before One Night.

Posters uit onze collectie

• Hammamet (Paul Klee, 1914)
• Kleurrijke architectuur (Paul Klee, 1917)
• Vrije vormen (Paul Klee, 1930)
• Senecio (Paul Klee, 1922)

---

Over de auteur

MORYARTY Vintage Posters ontstond in 2015 vanuit een eenvoudig idee: kunst mag niet alleen voor mensen met een hoog inkomen zijn. We vinden onze posters in musea, bibliotheken, online collecties en privécollecties. We restaureren ze een voor een met de hand zonder het ontwerp of de kleuren te veranderen en drukken ze zelf in Barcelona op fine art-papier van museumkwaliteit. U kunt onze posters in het echt zien in vijf winkels: twee in Barcelona en drie in Lissabon. We verzenden elke print vanuit Barcelona door heel Europa.

Bronnen

• Paul Klee, Britannica, https://www.britannica.com/biography/Paul-Klee
• Biografie van Paul Klee, Zentrum Paul Klee, https://www.zpk.org/en/paul-klee-biography
• Hammamet met zijn moskee, The Metropolitan Museum of Art, https://www.metmuseum.org/art/collection/search/483158
• Persische Nachtigallen (Perzische nachtegalen), National Gallery of Art, https://www.nga.gov/fun-and-games/coloring-pages/71551-persische-nachtigallen-persian-nightingales
• Park bei Lu. (Park bij Lu.), MySwitzerland, https://www.myswitzerland.com/en-us/experiences/cities-culture/art-culture/art/park-near-lu/
• The Hour Before One Night, The Metropolitan Museum of Art, https://www.metmuseum.org/art/collection/search/483183