EGON SCHIELE|8 MIN LEESTIJD

Verhalen achter kunstwerken van Egon Schiele

Vier vroege tekeningen en één poster voor een lezing, allemaal verbonden met een echte persoon. Maak kennis met Gerti, de jongere zus die voor twee ervan poseerde, en Moa, de danseres van wie Schiele de naam in hoofdletters op het blad schreef.

AUTEUR Moryarty

Egon Schiele was een Oostenrijkse kunstenaar die met zijn scherpe, onverbloemde weergave van de menselijke figuur uitgroeide tot een van de grote namen van het expressionisme. Hij werd geboren in 1890 en stierf in 1918, op achtentwintigjarige leeftijd. De kunstwerken die we tot zijn vroege werk rekenen, vormen dus eigenlijk de kern van zijn korte loopbaan. Dit zijn de verhalen achter vijf kunstwerken van Egon Schiele uit die jaren: portrettekeningen en figuurstudies met het blanke papier als achtergrond, plus een gedrukte poster die hij ontwierp voor een lezing in Wenen. Van elk kunstwerk is een reproductie verkrijgbaar in onze collectie met kunst van Egon Schiele.

Gerti, de zus van Schiele, stond voor hem model; de danseres Moa poseerde voor hem en Schiele schreef haar naam op het blad. Rudolf Leopold werd later eigenaar van een van de bladen en een Weense studentenvereniging vroeg Schiele om een poster te ontwerpen. Dit zijn vijf afzonderlijke geschiedenissen, geen overzicht van zijn hele loopbaan.

Wie bezat ‘Zelfportret met gestreept hemd’ voordat het bij het Leopold Museum kwam?

In 1910 werd Schiele twintig, vier jaar nadat de Academie voor Schone Kunsten in Wenen hem op zijn zestiende had toegelaten. In die jaren tekende hij zijn eigen gezicht en lichaam keer op keer. ‘Zelfportret met gestreept hemd’ is daar een voorbeeld van.

Volgens de catalogus van het Leopold Museum is het blad uit 1910 uitgevoerd in zwart krijt en gouache op papier. Met krijt tekende Schiele de vorm van zijn eigen gezicht en bovenlichaam; de gouache zorgde voor de kleur. De museumtekst wijst op de grote, vragende ogen.

In 1910 maakte hij drie grote zelfportretten waarop zijn hele lichaam te zien is, waaronder een zittend mannelijk naakt dat nu tot de collectie van het Leopold Museum behoort. De tekening met het gestreepte hemd hoort bij een jaar van bewust zelfonderzoek, niet bij een vluchtige stemming.

Wat de tekening levendig houdt, is het samenspel van die twee materialen. Ook een print van dit zelfportret laat die combinatie zien. Het oog volgt de krachtige strepen van het hemd als een terugkerend ritme. De directe blik en de warme tint en textuur van de achtergrond voorkomen dat de afbeelding als een schoolse tekenoefening aanvoelt.

De latere geschiedenis van de tekening is uitzonderlijk goed gedocumenteerd. In de herkomstgegevens wordt Eduard Josef Wimmer-Wisgrill uit Wenen als eerstgenoemde eigenaar vermeld. Uit de gegevens blijkt dat het kunstwerk vóór 1948 al in zijn bezit was.

Ergens vóór 1972 kwam het in de collectie van de Weense verzamelaar dr. Rudolf Leopold terecht. Het bleef bij hem tot 1994. In dat jaar ging de tekening over naar de Leopold Museum-Privatstiftung, de stichting achter het Leopold Museum in Wenen. Het museum bezit het blad nog steeds; volgens de online catalogus is het momenteel niet tentoongesteld.

Wie was Gertrude, de zus van Schiele, en wat is haar band met de familie Peschka?

‘Mädchenakt (Gertrude)’ dateert uit 1910. De jongere zus van de kunstenaar stond ervoor model. Op het blad staat één figuur in krachtige, hoekige lijnen op warmgetint papier, vrijwel zonder achtergrond.

De Gertrude uit de titel is de jongere zus van Schiele. Ze leefde van 1894 tot 1981 en haar roepnaam was Gerti. Rond 1910 poseerde ze zo vaak voor hem dat haar gezicht en lichaam telkens weer in de tekeningen van dat jaar terugkeren.

In 1914 trouwde ze met Anton Peschka, een schilder en een van de naaste vrienden van Schiele. Door dat huwelijk werd zijn vriend ook zijn zwager. Zo verbond de zus die voor deze tekeningen had geposeerd twee schildersfamilies.

De zoon van Gerti, Anton Peschka Jr., liet bij zijn overlijden in 1997 de Peschka-collectie na aan de stad Wenen. Daarmee kwam de collectie in publiek bezit.

Het Wien Museum toonde van 30 april tot 27 september 2026 de tentoonstelling ‘Schiele & Peschka: een familieconstellatie’, met de Peschka-collectie als middelpunt. Als u vooral de tekening zelf aan uw muur wilt hebben, laat deze reproductie van de studie van Gertrude ook in uw eigen kamer de warme papiertint en roodachtige accenten zien.

De vrouw die poseerde voor ‘Knielende vrouw in een oranjerode jurk’

‘Kniende in orange-rotem Kleid’ dateert uit 1910. Het Leopold Museum noemt Gertrude, de zus van de kunstenaar, als model voor de knielende vrouw.

De vrouw die het museum als Gertrude identificeert, is dezelfde Gerti als in de studie hierboven. Ze poseerde in hetzelfde jaar, maar hier vormt de oranjerode jurk het belangrijkste kleuraccent.

Op dit blad tekende Schiele de figuur met krijt en bracht hij de kleur aan in gouache. De museumtekst beschrijft hoe de stand van de benen en voeten de figuur in het vlak van de tekening verankert. De Duitse catalogustekst beschrijft hoe afzonderlijke, bijna kristallijne kleurvlakken het bovenlichaam vormen. Het origineel bevindt zich in het Leopold Museum in Wenen en is daar momenteel niet tentoongesteld.

Juist door het blanke papier en die ene krachtige kleur van de jurk laat de tekening zich ook nu gemakkelijk vertalen naar een poster. In deze reproductie van de knielende figuur vormt de oranjerode jurk het enige volle kleuraccent in een verder rustige print. De gedraaide houding laat de blik over het blad bewegen.

Moa en de overgang van Schiele van jugendstil naar expressionisme

Moa Mandu kwam uit Bosnië. Bijna alle andere informatie over haar is verloren gegaan. Ze leerde Schiele kennen via Erwin Osen, een decorschilder die dicht bij de kunstenaar stond.

Osen en Moa dansten samen in cabarets. In 1910 en 1911 poseerden ze allebei vaak voor Schiele. Uit die sessies ontstond een reeks portretten van dansers.

Schiele signeerde het blad en zette er het jaartal 1911 op. Naast de figuur schreef hij MOA in hoofdletters, iets wat hij zelden bij een model deed. De vrouw zit in een gedessineerd gewaad; om haar heen blijft het papier vrijwel leeg. Het blad heeft accenten in zwart, blauw, bruin en rood. Door die naam is het niet alleen een figuurstudie, maar ook een document over een podiumartiest. Mede daardoor voelt een print van het portret van Moa aan de muur aan als een klein stukje theatergeschiedenis.

In Krumau, een stadje waar Schiele een atelier had, waren de inwoners woedend over het bohemienbestaan van Schiele, Moa en Osen. In 1911 gaf hij het atelier na een paar maanden op en vertrok.

De aquarel geldt doorgaans als een keerpunt in de kunst van Schiele. Hij grijpt terug op de figuren in gewaden van Gustav Klimt en hult Moa in stoffen met rijke patronen. Die zitten zo vol geometrische vormen dat de stof het lichaam verhult, maar het gezicht tekent hij scherper en realistischer. Het resultaat gaat de jugendstil voorbij en beweegt richting het expressionisme. Arthur Roessler, die in een boek terugblikte op de kunstenaar, herinnerde zich de grote, gitzwarte ogen van de danseres onder zware oogleden. De compositie leidt naar die blik.

Het origineel is een aquarel met potlood en dekkende verf op papier. Het kwam in 1994 in het bezit van de Leopold Museum-Privatstiftung. Tegenwoordig behoort het tot de collectie van het Leopold Museum in Wenen.

Welke lezing kondigde de poster ‘Shaw of de ironie’ van Schiele aan?

De Akademischer Verband für Literatur und Musik was een studentenvereniging verbonden aan de Universiteit van Wenen. De vereniging gebruikte de collegezalen van de universiteit voor voordrachten, toneelstukken en concerten. Voor één bepaalde avond gaf ze de poster ‘Shaw of de ironie’ uit.

De poster kondigde een lezing van de schrijver Egon Friedell over ‘Shaw oder die Ironie’ aan. Friedell sprak op 11 april 1912 in Wenen. Naast de titel stond nog een regel: ‘Besser als Shakespeare’.

Het ontwerp dateert uit 1910, maar de poster verscheen in 1912, het jaar waarin Friedell daadwerkelijk sprak. De collectiecatalogus van het MoMA vermeldt een kleurenlithografie die Brüder Rosenbaum in Wenen drukte. De drukkerijen van de stad maakten in die jaren aankondigingen voor lezingen, concerten en tentoonstellingen. Deze opdracht van een studentenvereniging hoort bij die wereld. De opmaak is verticaal en krachtig: een centrale figuur met dezelfde hoekige contouren als in de ateliertekeningen, stevige zwarte lijnen, markante typografie en felle oranje accenten.

De afbeelding verscheen ook als kleine reclamesluitzegel: zo'n gedrukt etiket dat verzamelaars in albums plakten. De zegel van Schiele behoort tot de beroemdste in dit verzamelgebied. Door die bekendheid ging het ontwerp onder verzamelaars een eigen leven leiden.

Al in 1915 was het ontwerp opgenomen in een boek over affichekunst. Het blad stond afgedrukt in ‘Österreichische Plakatkunst’, dat Kunstverlag J. Löwy in Wenen uitgaf.

Exemplaren bevinden zich in twee belangrijke collecties: die van de afdeling architectuur en vormgeving van het Museum of Modern Art in New York en die van het Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg. Het MoMA nam de poster later op in de tentoonstelling ‘Egon Schiele: de Leopold-collectie, Wenen’. Een lange reis voor een aankondiging van een studentenvereniging. Als een Schiele met krachtige typografie u aanspreekt, kunt u een print van de poster voor de lezing aan uw eigen muur hangen; op die print komen de oranje accenten en markante letters goed tot hun recht.

Kies de poster met het verhaal dat u om u heen wilt hebben en hang hem op een plek waar u hem vaak ziet.

Wist u dat?

In 1918 ontwierp Schiele de poster voor de 49e tentoonstelling van de Wiener Secession.
Zijn andere zus heette Melanie en was de oudste van de twee.
De bewegingstaal die Schiele overnam van de mimespeler Erwin Osen is in veel van zijn latere kunstwerken terug te zien, vooral in de zelfportretten.
Moa was met haar uitbundige expressiviteit ook bij andere kunstenaars een geliefd model.
Een portret van Gerti uit 1910 in het Leopold Museum in Wenen staat op een blad met tekeningen aan beide kanten. Op de achterkant staan modeontwerpen van Schiele voor herenkleding.

Vragen over Egon Schiele

Wie was Egon Schiele? Een Oostenrijkse schilder en tekenaar, geboren op 12 juni 1890 in Tulln an der Donau. Hij stierf op 31 oktober 1918 in Wenen.

In welke stijl werkte Egon Schiele? Kunsthistorici rekenen Egon Schiele tot de expressionisten. De oeuvrecatalogus van Kallir, het standaardoverzicht waarin zijn kunstwerken genummerd staan, geeft het blad ‘Moa’ het nummer D90. Het Leopold Museum rekent het tot het expressionisme.

Wie stonden model voor de vrouwen die Egon Schiele schilderde? Zijn jongere zus Gertrude poseerde rond 1910 voor verschillende kunstwerken. Naast de eerder besproken knielende figuur noemt Artnet News haar als model voor ‘Portret van een vrouw’ uit 1910, dat nu tot de collectie van het Metropolitan Museum of Art in New York behoort, en voor een zittend vrouwelijk naakt in het Historisches Museum der Stadt Wien in Wenen.

Wanneer maakte Schiele de poster voor de lezing over Shaw? Op het ontwerp staat het jaartal 1910, maar de poster verscheen in 1912 voor de lezing van Friedell op 11 april. Het beeldarchief van Austria-Forum vermeldt de kleurenlithografie uit 1912 als aankondiging van de voordracht van Friedell.

Was Egon Schiele tijdens zijn leven succesvol? Ja, in 1918 wel. Zijn tentoonstelling bij de Wiener Secession in maart van dat jaar bracht hem financieel succes en lovende kritieken, al stierf hij in oktober op achtentwintigjarige leeftijd.

Waar kan ik prints van Egon Schiele kopen? Onze collectie met zijn tekeningen omvat reproducties van deze kunstwerken en de poster voor de lezing over Shaw. Voordat we drukken, restaureren we elk kunstwerk met de hand. We drukken iedere reproductie in ons atelier in Barcelona op mat fineartpapier van 230 g/m². We verzenden naar heel Europa. Afhankelijk van de bestemming duurt de bezorging 2 tot 4 dagen.

Over de auteur

We zijn Moryarty, een Europees posterbedrijf dat in 2015 is opgericht, met winkels in Barcelona en Lissabon. Onze posters vinden we in bibliotheken, musea en online collecties. We restaureren elk kunstwerk met de hand, zonder het ontwerp of de kleuren te veranderen, en drukken iedere reproductie zelf in Barcelona op zwaar fineartpapier. We zien deze kunstwerken liever als prints aan de muur thuis dan als vermeldingen in een catalogus.

Bronnen

Terug naar blog

Je winkelwagen is leeg

Je winkelwagen

Geschat totaal