HENRI-EDMOND CROSS|9 MIN LEESTIJD

Wat de kunst van Henri-Edmond Cross onderscheidt

Een schilder verruilt Parijs voor de kust van de Middellandse Zee en schrijft zijn moeder dat hij zojuist het geluk heeft ontdekt. De zes kunstwerken in dit artikel vertellen hoe dat geluk eruitzag en waar het hem bracht.

AUTEUR Moryarty

DELEN
Twee vrouwen aan de kust van de Middellandse Zee
Henri-Edmond Cross, publiek domein, via Wikimedia Commons

De kunst van Henri-Edmond Cross laat zien wat ander licht met een schilder kan doen. Cross was een Franse neo-impressionist die in 1891 Parijs verliet en voor zijn gezondheid naar de kust van de Middellandse Zee verhuisde. De zes kunstwerken in dit artikel ontstonden allemaal na die verhuizing: olieverfschilderijen uit zijn eerste jaren aan de Middellandse Zee, gezichten op de Rivièra uit zijn rijpe periode, een Venetiaanse aquarel en een late aquarel.

Wat ze onderscheidt, is niet één vaste stijl, maar een manier van denken in losse kleurvlakken. Die methode veranderde naarmate Cross ouder werd; ook zijn vriendenkring veranderde. De invloed van Seurat maakte plaats voor een lossere toets, en in zijn late aquarellen gebruikte hij penseel én pen. Ook de kunstwerken zelf bleven reizen: via een veiling in Parijs na zijn dood en Amerikaanse verzamelaars kwamen ze uiteindelijk terecht in musea in Chicago, Washington, Philadelphia, Cleveland en New York.

Hoe Cross in ‘Strand bij Cabasson (Baigne-Cul)’ het pointillisme omarmde

De weg naar ‘Strand bij Cabasson’ (Baigne-Cul) begon met een beslissing over zijn gezondheid. In 1891 verliet Cross Parijs voor Cabasson, een klein gehucht aan de Côte d'Azur, omdat reumatoïde artritis hem naar een milder klimaat dreef.

Strand bij Cabasson

Hij verkeerde toen al jaren in de kring van de neo-impressionisten. In 1884 was hij een van de oprichters van de Société des Artistes Indépendants, en hij rekende Camille Pissarro, Georges Seurat en Paul Signac tot zijn vrienden. Toch nam hij hun manier van schilderen met gescheiden kleurtoetsen pas over toen hij in 1891 aan de kust van de Middellandse Zee aankwam.

In dit strandgezicht paste hij de methode systematisch toe. Met kleine streepjes en stippen van kleur bouwde hij zorgvuldig toonovergangen op. Zo maakte hij niet alleen een landschap, maar ook een studie van de kleuren en de hitte van de streek. Die geduldige opbouw week af van de snellere, meer intuïtieve penseelstreken waarmee de impressionisten vluchtige weersindrukken vastlegden.

De invloed van Seurat reikt verder dan de stippen. Van hem nam Cross de decoratieve opbouw van het beeldvlak en een abstracte analyse van het landschap over.

Het schilderij loopt vooruit op de geïdealiseerde landschappen met figuren van Matisse, die later met Cross samenwerkte.

Een van de eerste eigenaren was baron Eberhard von Bodenhausen-Degener uit München, die van 1868 tot 1918 leefde. Het schilderij behoort nu tot de collectie van het Art Institute of Chicago, dat het op dit moment niet tentoonstelt.

Wat er na de dood van Cross met ‘Calanque des Antibois’ gebeurde

‘Calanque des Antibois’ schilderde Cross in olieverf op doek tijdens zijn eerste jaren aan de Middellandse Zee. Het is een van zijn vroege gezichten op de zuidkust, waarin hij de divisionistische techniek toepaste die Georges Seurat eind jaren tachtig van de negentiende eeuw had ontwikkeld. Hij bracht de verf aan in kleine rode, oranje, blauwe en paarse stippen.

Calanque des Antibois

Elf jaar na zijn dood in 1910 kwam het schilderij op 28 oktober 1921 als kavel 24 onder de hamer in het Hôtel Drouot in Parijs, bij een veiling van zijn kunstwerken. De Parijse kunsthandelaar Léopold Zborowski verhandelde het daarna.

In 1950 kocht de Amerikaanse verzamelaar John Hay Whitney het schilderij. Zo verhuisde het van de Parijse kunsthandel naar een Amerikaanse collectie. Ruim dertig jaar later, in 1982, kwam het als onderdeel van de John Hay Whitney Collection in de National Gallery of Art in Washington terecht.

De National Gallery organiseerde in 1998 en 1999 een tentoonstelling van de zestien schilderijen die John Hay Whitney en zijn vrouw Betsey Cushing Whitney hadden geschonken. Dit schilderij was het uithangbord van de tentoonstelling.

Wat er in de stijl van Cross veranderde in ‘Twee vrouwen aan de kust van de Middellandse Zee’

‘Twee vrouwen aan de kust van de Middellandse Zee’ is een zeegezicht van de Provençaalse kust, geschilderd in 1896, vijf jaar nadat hij zich in het zuiden vestigde.

Twee vrouwen aan de kust

De afzonderlijke penseelstreken waren inmiddels groter geworden; in plaats van het korrelige pointillisme dat men in Parijs beoefende, gebruikte Cross lossere, mozaïekachtige toetsen. Hij schilderde het hele tafereel in koel blauw en paars, met gele, oranje en roze accenten. De twee vrouwen zitten vlak bij de waterlijn.

De Barnes Foundation stelt voor het schilderij te vergelijken met ‘De modellen’ van Seurat, dat hij tussen 1886 en 1888 schilderde, om te zien hoe de stippeltechniek veranderde.

Het origineel bevindt zich nog steeds in de collectie van de Barnes Foundation in Philadelphia, onder inventarisnummer BF436. De stichting baseert de titel van haar onderzoeksnotitie over het schilderij op de uitspraak ‘Ik zou graag geluk willen schilderen’, waarin het geluk doorklinkt dat Cross in het zuiden vond.

Wie ‘De roze wolk’ aan Cleveland schonk

In ‘De roze wolk’, een olieverfschilderij op doek, is de warmte voelbaar van de jaren die Cross aan de Rivièra doorbracht. Het dateert van omstreeks 1896 en behoort tot zijn rijpe periode, waarin hij zijn gezichten op de Rivièra in neo-impressionistische kleurtoetsen opbouwde. De kunstenaar zelf gaf het de titel ‘Le Nuage rose’. Een roze wolk domineert de lucht boven blauw water en groen land.

De roze wolk

Enkele jaren eerder had hij Parijs verlaten voor Saint-Clair, een klein dorp aan de Middellandse Zee. Cross had aanhoudende reuma en voelde zich beter in het mildere klimaat. Hij schreef zijn moeder dat hij in die streek zojuist het geluk had ontdekt.

Het dorp groeide uit tot een ontmoetingsplek. Jonge schilders die al snel als de fauvisten bekend zouden staan, onder wie Henri Matisse, bezochten Cross in Saint-Clair. Zij lieten zich inspireren door zijn Rivièra-gezichten als geheel.

Het schilderij kwam terecht bij Galerie Hopkins-Custot in Parijs, die het verkocht aan de verzamelaars Nancy F. en Joseph P. Keithley.

In 2020 schonk het echtpaar Keithley ‘De roze wolk’ aan het Cleveland Museum of Art. Het maakte deel uit van een grotere schenking van meer dan honderd kunstwerken, waarvan een deel wel aan het museum is toegezegd maar nog niet is overgedragen.

Hoe een reis met zijn vrouw leidde tot ‘Venetië, de Giudecca’

‘Venetië, de Giudecca’ kwam voort uit een reis die Cross in 1903 met zijn vrouw maakte. Op het blad staan zeilboten op blauw water, met daarachter een lage rij Venetiaanse gebouwen aan de horizon.

Venetië, de Giudecca

Anders dan de olieverfschilderijen hiervoor combineert dit blad aquarel met grafiet en houtskool op zwaar wit velijnpapier.

Net als zijn goede vriend en buurman Paul Signac maakte Cross aquarelschetsen ter voorbereiding op olieverfschilderijen, waaraan hij in het atelier maanden kon werken.

Het blad lijkt op de aquarellen die Signac maakte voordat hij in 1908 de late aquarellen van Paul Cézanne zag.

Het origineel kwam in 1975 met de Robert Lehman Collection in het Metropolitan Museum of Art in New York terecht.

Waarom ‘Landschap met sterren’ aan Japanse schilderkunst doet denken

‘Landschap met sterren’ dateert uit de laatste jaren van Cross in Saint-Clair, waar zijn goede vriend Paul Signac in de buurt woonde. Het behoort tot zijn laatste aquarellen, gemaakt vóór zijn dood in Saint-Clair in 1910.

Landschap met sterren

Op dit blad komen twee werkwijzen samen. Cross schilderde de sterrenhemel met aquarelverf op wit velijnpapier en tekende het landschap eronder met pen en inkt.

De lucht bestaat uit lange, onderbroken penseelstreken, kenmerkend voor de late kunstwerken van Cross. De sterren steken felgeel af tegen het diepe blauw eromheen.

Het Metropolitan Museum of Art ziet in de impressionistische weergave van het landschap een verwantschap met de Japanse schilderkunst. De vormen van het landschap onder de verspreide sterren zijn subtiel vereenvoudigd.

Net als de aquarel van Venetië kwam dit blad in 1975 met de Robert Lehman Collection in het Metropolitan Museum terecht.

Ga bij een van deze kunstwerken een paar stappen achteruit en de afzonderlijke kleurtoetsen mengen zich in uw oog. Dat gebeurt ook wanneer u een reproductie van een van deze werken ophangt. U ziet het in dit kustgezicht met hoge dennen of in zijn andere gezicht uit 1903 op de lagune van Venetië.

Wist u dat?

  • In Galerie Druet in Parijs kreeg Cross in 1905 zijn eerste solotentoonstelling. In 1907 organiseerde Félix Fénéon een retrospectief in Galerie Bernheim-Jeune.
  • Tijdens dezelfde reis naar Venetië schilderde Cross de Festa del Redentore, het feest dat Venetië viert uit dankbaarheid dat de stad de pest van 1576 heeft overleefd.
  • Zijn olieverfschilderij ‘Regatta in Venetië’, waaraan hij in 1903 en 1904 werkte, behoort tot de collectie van het Museum of Fine Arts.
  • De schilder, geboren in 1856 in Dowaai, staat bij het Metropolitan Museum vermeld onder beide namen, Cross en Delacroix.
  • De museumwinkel van het Metropolitan Museum of Art heeft een zijden sjaal op basis van ‘Landschap met sterren’ uitgebracht.

Veelgestelde vragen over Henri-Edmond Cross

Om welke kunststijl staat Henri-Edmond Cross bekend? Cross staat bekend als neo-impressionist die met gescheiden kleurtoetsen werkte, een techniek die vaak pointillisme wordt genoemd. In de kring rond Seurat en Signac noemde men de afzonderlijke penseelstreken tâches.

Wanneer begon Henri-Edmond Cross pointillistisch te schilderen? Hij begon in 1891, het jaar waarin hij voor zijn gezondheid vanuit Parijs naar het zuiden verhuisde. Een van zijn vroege kunstwerken uit het zuiden toont een baai aan de Middellandse Zee. Dat schilderij bevindt zich nu in Washington.

Waarom veranderde Henri-Edmond Cross zijn naam? Cross werd geboren als Henri-Edmond-Joseph Delacroix. Hij veranderde zijn achternaam in Cross om verwarring met Eugène Delacroix, de oudere schilder uit de romantiek, te voorkomen.

Met welke schilderijen van Henri-Edmond Cross kan ik het beste beginnen? Begin met ‘Strand bij Cabasson (Baigne-Cul)’ voor zijn overstap naar gescheiden kleurtoetsen. Bekijk ‘De roze wolk’ voor het licht van de Rivièra in zijn rijpe stijl, en ‘Venetië, de Giudecca’ voor een reisaquarel.

Waar hangen de originele schilderijen? De zes kunstwerken die in dit artikel aan bod komen, bevinden zich in Amerikaanse openbare collecties: het Art Institute of Chicago, de National Gallery of Art in Washington, de Barnes Foundation in Philadelphia, het Cleveland Museum of Art en het Metropolitan Museum of Art in New York.

Over de auteur

Moryarty heeft meer dan 2.000 vintage posters, die we stuk voor stuk met de hand restaureren zonder het oorspronkelijke ontwerp of de kleuren te veranderen. We drukken elke poster in ons eigen atelier in Barcelona op mat fine art-papier van 230 g/m², met pigmentinkten van archiefkwaliteit. Als u tijdens het lezen een vraag heeft, kunt u ons gerust schrijven.

Bronnen
Terug naar blog